THẮP SÁNG DI SẢN TRONG ĐÊM: KHI NGHỆ THUẬT TRÌNH DIỄN ĐÁNH THỨC BẢN SẮC 34 TỈNH THÀNH
Nghệ thuật trình diễn và trải nghiệm tương tác ban đêm đang giúp các di sản trở nên sống
Nghệ thuật trình diễn và trải nghiệm tương tác ban đêm đang giúp các di sản trở nên sống động, đồng thời giải bài toán kinh tế đêm cho các địa phương.
Trong buổi gặp gỡ Hội đồng Cố vấn và Ban Giám khảo của Giải thưởng Văn hóa Sáng tạo – Việt Nam Rồng Xanh 2026, bà Trần Tuệ Tri (Nhà sáng lập & Tổng Giám đốc Stamford Global Leadership Center) từng chia sẻ một quan sát đầy gợi mở: Khi một du khách quốc tế đặt chân đến Việt Nam, họ không nhớ đến các chỉ số tăng trưởng kinh tế, điều đọng lại sâu đậm nhất trong ký ức của họ chính là một bát phở, tà áo dài và hương vị của những ly cà phê vỉa hè bên lề đường..

Cà phê vỉa hè là một nét đẹp văn hóa đời thường rất riêng. Ly cà phê nho nhỏ bên chiếc ghế nhựa con con, tiếng xe cộ rộn rã, không gian mở ấy là nơi mọi ranh giới xã hội được xóa nhòa. Ở nhiều đô thị và làng quê trên dải đất này, sự hào nhoáng không phải là thứ khiến du khách trầm trồ, mà trái lại là nét phóng khoáng, hào sảng và đôn hậu được cô đọng trong từng nếp nhà, ngõ hẻm.
Khắp 34 tỉnh thành, nước ta có vô vàn di sản cùng chiều sâu văn hóa lâu đời. Nhưng ở nhiều nơi, ban ngày đón khách tham quan xong thì khi đêm xuống lại chìm vào yên lặng, chưa có nhiều hoạt động để giữ chân du khách.

Từ “Ấn tượng Lưu Tam Tỷ”: Một cách kết nối văn hóa và du lịch
Trước khi quay về với những câu chuyện tại Việt Nam, ta hãy thử nhìn sang Trung Quốc. Ở đó, đạo diễn Trương Nghệ Mưu từng có một cách làm rất hay để thổi thắt sức sống mới vào di sản khi đêm về – một gợi ý nhỏ nhưng mở ra nhiều điều đáng ngẫm cho sự kết nối giữa văn hóa và du lịch.

Đầu thập niên 2000, huyện Dương Sóc (Quế Lâm, Quảng Tây) nổi tiếng với cảnh quan núi đá vôi bên dòng sông Ly nhưng lại mắc kẹt trong thế du lịch ban ngày: khách đi thuyền ngắm cảnh xong rồi rời đi, nguồn thu địa phương hạn hẹp. Năm 2004, Trương Nghệ Mưu cùng đạo diễn Vương Triều Ca và Phàn Dược đã thay đổi hoàn toàn cục diện ấy bằng vở diễn thực cảnh ngoài trời “Ấn tượng Lưu Tam Tỷ”. Họ biến mặt nước sông Ly thành không gian trình diễn, 12 ngọn núi làm phông cảnh tự nhiên, huy động ngư dân và nông dân địa phương tham gia trình diễn.
Sau Ấn tượng Lưu Tam Tỷ tại Dương Sóc, dòng sân khấu thực cảnh “Ấn Tượng” (Impression) tiếp tục có thêm các tác phẩm tại Lệ Giang và Tây Hồ. Song song với đó, thương hiệu “Hựu Kiến” (Encore) mở ra một hướng trải nghiệm khác, tiêu biểu là Hựu Kiến Bình Dao, do Vương Triều Ca làm tổng đạo diễn, ra mắt năm 2013 tại Bình Dao, Sơn Tây. Trong nhà hát được thiết kế riêng bên thành cổ, khán giả di chuyển qua các bối cảnh tái dựng, theo dõi câu chuyện và tương tác với diễn viên.

Những chương trình này giúp du khách tìm hiểu văn hóa địa phương qua câu chuyện, âm nhạc và trình diễn. Các suất diễn buổi tối còn tạo thêm lý do để khách nán lại, dùng bữa hoặc nghỉ qua đêm. Khi gắn với các dịch vụ tại điểm đến, trải nghiệm ấy có thể góp phần tăng chi tiêu của du khách và mở thêm cơ hội kinh doanh, việc làm cho người dân.
Bốn lăng kính sáng tạo: Khi di sản được định danh bằng những trải nghiệm sống động
Nhìn về bản đồ 34 tỉnh thành của Việt Nam, việc đưa di sản vào không gian đêm qua nghệ thuật trình diễn và trải nghiệm tương tác đang dần ghi dấu ấn. Hà Nội và Hội An là hai điểm đến tiêu biểu với bốn chương trình bài bản, biến lịch sử và đời sống bản địa thành những cuộc hẹn ban đêm đầy sức hút.
Hà Nội – Tour đêm “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám: Ứng dụng công nghệ để kể chuyện di sản
Ra mắt vào cuối tháng 10/2023 bởi Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tour trải nghiệm đêm ứng dụng công nghệ trình chiếu đa phương tiện và số hóa tương tác đã mở ra một góc nhìn hoàn toàn mới cho biểu tượng ngàn năm của Thủ đô. Chương trình không chỉ kể lại lịch sử trường đại học đầu tiên của đất nước, mà đi sâu giải mã triết lý “Đạo học” – truyền thống tôn sư trọng đạo, tinh thần hiếu học và hành trình tôi rèn nhân cách của các bậc nho sĩ xưa.

Khác hoàn toàn với không gian tham quan ban ngày, tour đêm mở ra một lộ trình ánh sáng khép kín. Du khách bước qua cổng Đại Trung, Khuê Văn Các lấp lánh ánh đèn nghệ thuật, ngắm nhìn giếng Thiên Quang phẳng lặng và tiến vào sân Thái Học… Điểm nhấn đỉnh cao là màn trình chiếu 3D Mapping hoành tráng trên mặt tiền nhà Tiền đường tại khu Thái Học, tái hiện những câu chuyện về học hành, thi cử và truyền thống trọng dụng hiền tài.
Công nghệ số ở đây bổ sung một lớp diễn giải bằng hình ảnh, âm thanh và ánh sáng cho không gian di tích, đưa những bài học nhân văn ngàn năm chạm thẳng vào cảm xúc của thế hệ trẻ đương đại.

Hà Nội – Tour đêm “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”: Hành trình khám phá tương tác nhập vai
Cũng tại trung tâm Hà Nội, tour du lịch di sản trải nghiệm và tương tác ban đêm do Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội phối hợp cùng Công ty Du lịch Hanoitourist nghiên cứu, khởi xướng từ năm 2020 và liên tục nâng cấp đã tìm ra lời giải cho một bài toán khó: làm sao để những tầng văn hóa khảo cổ chồng lớp suốt hơn một thiên niên kỷ không trở nên khô khan trước mắt người xem.

Trong không gian đêm thắp sáng bằng đèn lồng cung đình, khách tham quan không đứng bên lề như một người quan sát thụ động mà hóa thân thành “người giải mã” di sản qua từng chặng. Du khách thưởng thức múa cung đình trên sàn kính tại khu khảo cổ Đoan Môn, làm lễ dâng hương tưởng nhớ các bậc tiên đế tại Điện Kính Thiên, bước xuống chiêm ngưỡng các dấu tích khai quật tại khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu, tự tay múc dòng nước mát từ giếng cổ thời Trần và tham gia thử thách giải mã hiện vật. Cảm giác tự mình tìm ra lời giải cho những bí ẩn triều đại Lý – Trần – Lê đã biến chuyến tham quan di tích thành một hành trình nhập vai giàu tính tương tác.

Hội An – Vở diễn thực cảnh “Ký ức Hội An”: Đưa lịch sử thương cảng lên sân khấu mặt nước
Nếu Hà Nội khai thác chiều sâu không gian di tích nội đô, thì tại miền Trung, đô thị cổ Hội An (Quảng Nam) lại sở hữu một sản phẩm sân khấu ngoài trời quy mô lớn mang tên “Ký ức Hội An”. Công diễn từ tháng 3/2018 tại Công viên Văn hóa Chủ đề Ấn tượng Hội An do Tập đoàn Gami đầu tư dưới sự tham vấn của các nhà sử học và đạo diễn thực cảnh, vở diễn tái hiện hành trình 400 năm thăng trầm của vùng đất Faifo – từ một làng chài mộc mạc bên sông Hoài vươn mình thành thương cảng quốc tế sầm uất thế kỷ 16 – 17.

Được biểu diễn trên một sân khấu mặt nước giữa lòng sông Hoài, vở diễn quy tụ gần 500 diễn viên chuyên nghiệp. Qua 5 màn biểu diễn hoành tráng (Sinh mệnh, Đám cưới, Đèn và Biển, Bến bờ, Áo dài), người xem được đắm chìm vào âm vang sóng nước, những con thuyền vượt trùng khơi, đám cưới giao bang lịch sử của Huyền Trân công chúa và vua Chế Mân, cùng hình ảnh các cô gái trong tà áo dài thướt tha đạp xe qua phố cổ lung linh ánh đèn hoa đăng.
“Ký ức Hội An” đã chuyển hóa những trang sử thương cảng thành một bữa tiệc thị giác sống động, trở thành một lý do then chốt níu chân du khách lưu trú qua đêm tại đô thị cổ.

Ngoại thành Hà Nội – Vở diễn thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ”: Đưa văn hoá làng quê và người dân bản địa lên sân khấu
Phía Tây Hà Nội, vở diễn thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ” tại Khu du lịch sinh thái Sài Sơn (Quốc Oai) do Tập đoàn Tuần Châu đầu tư và đạo diễn Hoàng Nhật Nam dàn dựng (ra mắt tháng 10/2017) lại chạm tới người xem bằng vẻ đẹp mộc mạc của nền văn minh lúa nước đồng bằng sông Hồng. Vở diễn gắn liền với câu chuyện về Thiền sư Từ Đạo Hạnh – nhân vật gắn với lịch sử chùa Thầy và được dân gian tôn là tổ nghề múa rối nước.

Điểm đặc sắc nhất của “Tinh hoa Bắc Bộ” nằm ở sự chân thực. Sân khấu mặt nước rộng 4.300m² được thiết kế tựa lưng trực tiếp vào chân núi Thầy kỳ vĩ. Nhưng linh hồn của toàn bộ vở diễn lại nằm ở diễn viên, trong đó có hơn một nửa chính là những người nông dân chân lấm tay bùn của mảnh đất Sài Sơn. Ban ngày, họ cày cấy trên đồng ruộng quê hương; đêm đến, họ bước lên sân khấu để kể câu chuyện của chính làng mình: từ cảnh tát nước đêm trăng, lễ hội làng, thi cử lều chõng, cho đến các làn điệu quan họ mượt mà và màn rối nước lung linh giữa mặt hồ.

Từ trải nghiệm văn hóa đến bài toán tăng giá trị điểm đến
Bốn chương trình tại Hà Nội và Hội An, cùng bài học từ chuỗi sân khấu thực cảnh của Trương Nghệ Mưu, đều hội tụ ở một điểm chung: biến di sản thành trải nghiệm ban đêm có cấu trúc chặt chẽ để nâng tầm sức hút điểm đến.
Trước hết, đó là sự chuyển dịch từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn sống động”. Đúng như tinh thần mà bà Nguyễn Thị Bích Lan (Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số) từng chia sẻ tại buổi kết nối Hội đồng Cố vấn của Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh 2026, sự đồng hành của công nghệ và nghệ thuật trình diễn cho phép chúng ta vừa gìn giữ giá trị nguyên bản, vừa trao cho di sản một đời sống mới trong nhịp sống đương đại.
Khi màn đêm được thắp sáng bằng những câu chuyện văn hóa hấp dẫn, du khách có thêm lý do để ở lại thêm một đêm, từ đó kích hoạt trọn vẹn chuỗi chi tiêu từ lưu trú, ẩm thực, vận tải cho tới mua sắm thủ công mỹ nghệ.
Và ở tầm cao nhất, khi một show diễn hay tour đêm đạt đến độ chín về nghệ thuật và chiều sâu câu chuyện, bản thân nó trở thành một Tài sản trí tuệ (IP) định vị cho cả vùng đất. Ví như du khách đến Hà Nội không chỉ dạo quanh 36 phố phường ban ngày mà còn háo hức chờ đợi buổi tối để “giải mã” Hoàng thành hay xem 3D Mapping tại Văn Miếu; đến Hội An không chỉ để ngắm những bức tường vàng mà để ở lại qua đêm thưởng thức “Ký ức Hội An”. Văn hóa lúc này đã thực sự trở thành đòn bẩy kinh tế nâng tầm thương hiệu cho từng địa phương.

Điều gì giúp một chương trình văn hóa sống bền bỉ cùng vùng đất?
Trong thực tế, ngành sáng tạo đã chứng kiến không ít dự án văn hóa ra đời rầm rộ rồi nhanh chóng lụi tàn sau vài tháng vì kiệt quệ nguồn lực tài chính. Nỗi trăn trở làm sao để “đừng đêm trước vỗ tay, sáng sau tháo sân khấu là xong công nghiệp văn hóa” – NSND Xuân Bắc Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (chia sẻ tại Hội nghị Xúc tiến phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Đà Nẵng) luôn là bài toán đau đáu đối với những người làm nghề.

Để những mô hình thành công bước đầu ở Hà Nội hay Hội An có thể gợi mở hướng đi bền vững cho các địa phương khác trong 34 tỉnh thành (từ vùng cao Tây Bắc, cố đô Huế, dải duyên hải miền Trung đến miệt vườn sông nước Nam Bộ) mà không rơi vào vết xe đổ sao chép công thức rập khuôn, một chương trình đêm cần đứng vững trên bốn trụ cột cốt lõi.
Trước hết, chương trình phải gắn chặt với hồn cốt và bản sắc riêng của từng vùng đất. Mọi công nghệ hay kỹ xảo dàn dựng lộng lẫy cũng sẽ trở nên xa lạ nếu câu chuyện thiếu đi sự chân thực và tính bản địa. Khán giả tìm đến một trải nghiệm văn hóa là để chạm vào linh hồn của miền đất ấy. Thương cảng Faifo sầm uất chỉ có thể nở hoa ở Hội An, chuyện đạo học sĩ tử chỉ vang vọng trọn vẹn tại Văn Miếu, và điệu quan họ hay tích chèo múa rối nước chỉ thực sự xúc động khi cất lên giữa làng quê Bắc Bộ. Sự thấu hiểu tường tận gốc rễ văn hóa giúp cho một tác phẩm nghệ thuật chạm tới lòng người và làm khán giả rung động.
Thứ hai là cách tổ chức trải nghiệm chạm đến cảm xúc. Công nghệ ánh sáng hay thực tế ảo suy cho cùng cũng chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều níu giữ du khách và khiến họ muốn chia sẻ với bạn bè chính là cảm xúc, sự thán phục, sự yêu thích của họ. Một chương trình xuất sắc là chuyển tải được cái hay cái đẹp của di sản và chạm đến cảm xúc người xem, đó là lúc văn hóa đã thực sự đi vào lòng người.

Yếu tố thứ ba, quyết định sự sống còn lâu dài, là sinh kế và sự tham gia thực sự của người dân địa phương. Một điểm đến không thể phát triển bền vững nếu gạt người dân ra bên ngoài. Người dân và nghệ nhân có thể tham gia trực tiếp vào khâu vận hành, biểu diễn, hướng dẫn… và được chia sẻ lợi ích kinh tế công bằng. Khi có nguồn thu nhập ổn định và nhìn nét văn hóa của quê hương được trân trọng, chính người dân sẽ tiếp tục gìn giữ di sản.
Sau cùng là sự tôn trọng trọn vẹn dành cho không gian di sản. Sáng tạo cần được tính toán kỹ để không gây tổn hại đến kiến trúc gốc. Sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển chính là thước đo cho một cách làm văn hóa văn minh và bền vững.

Niềm tự hào sáng tạo và sứ mệnh Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026
Nhìn vào bức tranh văn hóa Việt Nam ngày hôm nay, chúng ta hoàn toàn có quyền tự hào và tràn đầy hy vọng. Một thế hệ mới những người làm văn hóa, các nghệ sĩ trẻ, các nhà thiết kế, đạo diễn và chuyên gia công nghệ đang cùng nhau tìm về với cội nguồn.

Hành trình chuyển hóa những lớp lang lịch sử thành sản phẩm trải nghiệm sống động, từ đó làm đòn bẩy nâng tầm điểm đến và thúc đẩy kinh tế vùng đất, cũng chính là tầm nhìn và sứ mệnh cốt lõi mà Giải thưởng Văn hóa Sáng tạo – Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026 (RXA) tôn vinh.
Việt Nam Rồng Xanh Awards không chỉ dừng lại ở một giải thưởng tôn vinh thông thường. Thông qua các hạng mục trọng điểm như Rồng Xanh Di sản, Rồng Xanh Thương hiệu Điểm đến và Rồng Xanh Công nghiệp Văn hóa, giải thưởng tìm kiếm những mô hình có giá trị thực tế, sức lan tỏa sâu rộng và tác động tích cực đối với cộng đồng.
Quan trọng hơn cả, giải thưởng mở ra một Nền tảng Văn hóa Sáng tạo Việt Nam và không gian kết nối thực chất thông qua Mạng lưới Rồng Xanh (Rồng Xanh Fellowship) và chương trình Rồng Xanh Cố Vấn (Mentorship). Tại đây, những người gìn giữ di sản địa phương, các nhà sáng tạo trẻ giàu khát vọng, các chuyên gia pháp lý về sở hữu trí tuệ, đơn vị công nghệ số và các doanh nghiệp, nhà đầu tư lớn sẽ tìm thấy nhau. Họ sẽ không còn phải đơn độc đi trên con đường làm văn hóa đầy chông gai.
Khi mỗi vùng đất của nước ta tìm thấy câu chuyện của riêng mình và kể nó bằng tư duy sáng tạo của thời đại, di sản sẽ trở thành nguồn năng lượng mạnh mẽ, đưa Việt Nam vang xa trên bản đồ văn hóa toàn cầu.


