VĂN HÓA VIỆT DƯỚI GÓC NHÌN SÁNG TẠO MỚI: NHỮNG DỰ ÁN TRIỆU LƯỢT XEM

Khi những chất liệu văn hoá bỗng “hóa thành” các sản phẩm triệu view, người trẻ Việt đang chứng minh một điều: văn hóa truyền thống đang chờ được đánh thức và làm mới qua một ngôn ngữ đương đại đầy bất ngờ.

Hiện nay, nhiều nghệ sĩ, nhà thiết kế và những người làm sáng tạo đã và đang đưa bản sắc Việt vào trong các dự án, tác phẩm của mình một cách đầy thú vị qua những góc nhìn mới mẻ. Từ những tác phẩm âm nhạc giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, cho đến những hình tượng, câu chuyện dân gian được kể lại bằng ngôn ngữ thị giác thời thượng. Sức hút bùng nổ và hàng triệu lượt xem trên mạng xã hội chính là minh chứng rõ nét cho thấy văn hóa truyền thống vô cùng giàu có và chưa bao giờ mất đi sức sống trong lòng công chúng trẻ.

Thế nhưng, đằng sau những tràng pháo tay và những con số tương tác rực rỡ ấy, một câu hỏi thực tế luôn đặt ra cho bất kỳ ai làm nghề: Làm sao để một tác phẩm mang dấu ấn văn hóa không chỉ dừng lại ở một hiện tượng truyền thông nhất thời, mà có thể bước đi đường dài, tự nuôi sống đội ngũ và trở thành một tài sản trí tuệ (IP) bền vững? 

Để giải mã bài toán đó, hãy cùng nhìn vào hành trình thực chất đằng sau những dự án sáng tạo khi bản sắc bước ra bàn đàm phán thương mại.

Khi chất liệu truyền thống gặp gỡ ngôn ngữ đương đại

Bản sắc văn hóa Việt Nam là một kho chất liệu trù phú bậc nhất để khai thác sáng tạo. Nếu như Singapore đang nỗ lực kiến tạo từng biểu tượng nhân tạo để thu hút thế giới thì người làm sáng tạo tại Việt Nam đang đứng trên một nguồn tài nguyên vô giá với vô vàn góc tiếp cận để kể chuyện thú vị. 

Thị trường âm nhạc Việt Nam những năm gần đây chứng kiến hành trình bền bỉ của nữ ca sĩ Hoàng Thùy Linh. Khởi đầu từ tiếng vang của “Để Mị nói cho mà nghe” (2019) khi đảo ngược góc nhìn bi kịch trong truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” thành khát khao tự do của tuổi trẻ cho đến “See Tình” (2022) đưa cải lương Hồ Quảng, văn hóa sông nước miền Tây và âm sắc đàn tranh ngũ cung hòa vào nhịp Disco-Pop thành giai điệu tạo cơn sốt với hàng tỷ lượt xem trên Douyin và TikTok. Hoàng Thùy Linh đã cho thấy bản sắc Việt chính là “tấm hộ chiếu” vươn ra thế giới. 

Mới đây nhất, nữ ca sĩ ra mắt MV “Thầy Dùi” sử dụng hình tượng dân gian hóm hỉnh cùng kho tàng thành ngữ, tục ngữ và lối nói vè của người Việt xưa. Bản phối gây ấn tượng khi lấy cảm hứng từ nghệ thuật hát chầu văn kết hợp với trống hiện đại cùng những thanh âm đời sống dân dã như tiếng chim hót, tiếng kèn, tiếng chuông và tiếng gõ sạp. Không chỉ vậy, MV là sự kết hợp giữa kỹ xảo CGI hiện đại với hệ thống biểu tượng văn hóa – mỹ thuật Việt Nam: từ hình tượng Ông Lốt Tam Đầu Cửu Vĩ trong tín ngưỡng thờ Mẫu (mang ý nghĩa hộ vệ sông nước), chất liệu trang phục dân tộc, tranh sơn mài, cho đến hình ảnh thiếu nữ bước ra từ tranh của danh họa Mai Trung Thứ hay tác phẩm “Non bộ con người” của họa sĩ Võ Huỳnh Phú.

Song hành cùng dòng chảy ấy, Phương Mỹ Chi lại minh chứng cho sức bật đáng kinh ngạc của thế hệ nghệ sĩ Gen Z khi đào sâu vào kho tàng văn hóa dân tộc. Sau dấu ấn của album “Vũ trụ Cò bay” (2023) khi đưa các tác phẩm văn học Việt Nam vào không gian Folktronica, mùa hè năm 2025 chứng kiến màn tỏa sáng rực rỡ của Phương Mỹ Chi tại sân chơi âm nhạc quốc tế Sing! Asia 2025 khi mang những bản phối đậm hồn cốt Việt như “Buôn trăng” và “Bóng phù hoa” (lấy cảm hứng từ “Chuyện người con gái Nam Xương”) lên sân khấu. 

Không dừng lại ở đó, trong năm 2026, nữ ca sĩ khai thác bản sắc qua album “Dân chơi dân ca”, dự án quy tụ Hội đồng cố vấn gồm các Nghệ nhân Nhân dân và nhà nghiên cứu để đưa 8 chất liệu văn hóa từ Bắc vào Nam (hát xoan Phú Thọ, xòe Thái, hát xẩm, dân ca Huế, dân ca Ê Đê, cải lương, tuồng cổ và văn hóa Khmer Nam Bộ) vào âm nhạc hiện đại. 

Đĩa đơn mở đường “Thiên đường với người thương” ghi hình tại các điểm đến di sản ở Trà Vinh và An Giang như Chùa Vàm Ray, Ao Bà Om, rừng tràm Trà Sư đã đưa âm sắc dàn nhạc ngũ âm, đàn thuyền, điệu múa Rom Vong, Robam cùng nghi thức cưới buộc chỉ đỏ của đồng bào Khmer Nam Bộ lan tỏa ra khỏi đất nước. Gần đây nhất là MV “Gạo của ta” kể chuyện hạt gạo văn minh lúa nước bằng ngôn ngữ rap kết hợp hoạt hình hiện đại cũng thu hút hàng triệu lượt xem. 

Hành trình của Hoàng Thuỳ Linh hay Phương Mỹ Chi đã khẳng định một sự thật thuyết phục: bản sắc văn hóa Việt Nam là một kho tàng. Thế nhưng, từ góc nhìn của nền kinh tế sáng tạo, một câu hỏi lớn hơn bắt đầu mở ra: Khi một dự án âm nhạc hay nghệ thuật lấy cảm hứng văn hóa đã tạo được sức hút mạnh mẽ như vậy, làm thế nào để chuyển hóa sức hút ấy thành một IP văn hóa (Tài sản trí tuệ) thực thụ – một tài sản có thể mở rộng thành chuỗi sản phẩm và tự nuôi sống chính nó đường dài?

Khi bản sắc hóa thành giai điệu

Để hình dung cụ thể cách một tác phẩm âm nhạc bản sắc vươn lên thành một tài sản trí tuệ đa dạng – vừa tự nuôi sống dự án vừa thổi bừng sức sống cho cả một vùng đất, hãy cùng theo chân một ví dụ giả định mang tên ‘Nhịp Lửa Lò Bầu’. Câu chuyện giả định này bắt đầu khi một nhóm sáng tạo trẻ: gồm một nhà sản xuất âm nhạc (producer), một ca sĩ trẻ và một đạo diễn hình ảnh, tìm về một điểm đến làng gốm cổ ven sông. 

Bị cuốn hút bởi những thanh âm đặc trưng của vùng đất nghề xưa, họ quyết định thu âm trực tiếp (sampling) tiếng bàn xoay gỗ kẽo kẹt, tiếng gõ thanh thoát vào thành gốm men tro, tiếng củi nổ lách tách trong lò bầu rực lửa suốt đêm giao thừa cùng câu hò giữ lửa của các nghệ nhân già để phối cùng nhạc điện tử đương đại. Trong MV chủ đề “Nhịp Lửa Lò Bầu”, bên cạnh phần trình diễn của ca sĩ, đạo diễn hình ảnh thiết kế thêm một nhân vật hoạt họa 3D xuyên suốt là Mộc – chú chó nhỏ bằng đất nung với chiếc tai sứt ngộ nghĩnh đóng vai trò “người gác lửa” dẫn lối người xem đi qua không gian huyền ảo của làng gốm cổ. 

Ngay khi phát hành, sự kết hợp độc đáo giữa thanh âm làng nghề và hình tượng chú chó Mộc đã giúp dự án lan tỏa mạnh mẽ trong giới trẻ, kéo theo hàng loạt lời đề nghị hợp tác từ các đơn vị tổ chức biểu diễn, xưởng phim hoạt hình, các thương hiệu tiêu dùng muốn mua quyền sử dụng âm nhạc và hình ảnh, cho đến hợp tác xã địa phương muốn đưa âm nhạc và nhân vật trong MV về làm sống dậy điểm đến làng gốm.

Đâu là những tài sản cấu thành IP văn hóa?

Nhiều người thường nghĩ một sản phẩm âm nhạc chỉ đơn thuần là một bài hát phát trên mạng, nhưng dưới lăng kính của ngành công nghiệp sáng tạo, một dự án được thiết kế bài bản như “Nhịp Lửa Lò Bầu” vừa là một IP văn hóa độc lập, vừa là hạt nhân chứa đựng nhiều lớp tài sản trí tuệ cụ thể có thể định danh và bảo hộ pháp lý tách biệt.

1. Tác phẩm âm nhạc: Giai điệu, lời ca, bản phối âm thanh làng gốm (được bảo hộ quyền tác giả) cùng bản ghi âm gốc (Master) gắn liền với giọng hát ca sĩ.

2. Ngôn ngữ thị giác: Kịch bản MV, bối cảnh siêu thực, thiết kế phục trang men tro và đặc biệt là tạo hình chú chó Mộc tai sứt.

3. Nhãn hiệu: Tên gọi “Nhịp Lửa Lò Bầu” cùng logo dự án đăng ký nhãn hiệu độc quyền để định danh trên thị trường.

4. Kiểu dáng ứng dụng: Khi nhóm bắt tay nghệ nhân làm ra chiếc loa gốm khuếch đại tự nhiên mang hình dáng chú chó Mộc, thiết kế ấy trở thành một tài sản mới được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp.

Khi bóc tách các thành phần này, người làm sáng tạo cũng tự khắc tháo gỡ được băn khoăn thường gặp về ranh giới giữa di sản chung và tài sản riêng? Chất liệu liệu văn hoá – từ tiếng gõ gốm, ngọn lửa lò bầu đến nhịp điệu câu hò – là di sản của cộng đồng. Ai cũng có thể tìm về để lấy cảm hứng sáng tác. 

Quyền sở hữu trí tuệ của nhóm dự án “Nhịp Lửa Lò Bầu” chỉ xác lập duy nhất trên lớp biểu đạt sáng tạo mới do chính họ lao động mà có: đó là bản thu âm phối khí cụ thể, là khung hình MV và tạo hình độc bản của nhân vật chú chó Mộc.

Tuy nhiên, để những thành phần sáng tạo ấy thực sự bước vào bàn đàm phán thương mại mà không gặp rủi ro đứt gãy, đội ngũ thực hiện buộc phải làm rõ ngay từ đầu câu hỏi: ai tạo ra phần nào và ai nắm giữ quyền gì? 

Luật chơi bản quyền luôn rất sòng phẳng: quyền đứng tên tác giả thuộc về người sáng tạo, nhưng quyền khai thác kinh doanh, làm sản phẩm phái sinh và chia sẻ doanh thu thuộc về đơn vị đầu tư và sở hữu quyền tài sản. Chỉ khi các thành viên ký kết thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản xem pháp nhân nào đại diện nắm giữ quyền tài sản đối với bản ghi âm và hình ảnh nhân vật Mộc, ai có thẩm quyền ký hợp đồng cấp phép cho nhãn hàng và tỷ lệ chia sẻ doanh thu (royalties) cho từng khâu – bao gồm cả phần tri ân cho nghệ nhân làng gốm đã đóng góp tiếng hát gốc – dự án mới trở thành một IP văn hóa “sạch” về pháp lý và sẵn sàng mở rộng quy mô.

Những ngả đường mở rộng nguồn thu của IP văn hóa

Một khi quyền sở hữu đã rõ ràng, tác phẩm âm nhạc sẽ không còn cảnh “chỉ biết trông chờ vào tiền quảng cáo YouTube hay cát-xê đi hát”. Lúc này, dự án “Nhịp Lửa Lò Bầu” bắt đầu vận hành như một IP văn hóa biết… tạo ra thu nhập từ nhiều hướng.

Bên cạnh nguồn thu từ lượt nghe nhạc số và bán đĩa sưu tầm (xuất bản), câu chuyện trong MV có thể được mở rộng (chuyển thể) thành chuỗi đêm nhạc hội, phim hoạt hình ngắn hay game di động. Hấp dẫn hơn, chú chó đất nung Mộc và giai điệu gốm cổ trong bài hát còn có thể “đi làm đại sứ” cho các nhãn hàng thông qua hợp đồng cấp phép bản quyền (licensing) – tức cho phép đối tác thuê lại âm nhạc, hình ảnh để đưa vào quảng cáo hoặc in lên bao bì quà Tết – song song với việc bán các món đồ lưu niệm (merchandise) xinh xắn cho người hâm mộ.

Và bước đi giàu cảm xúc nhất chính là đưa âm nhạc quay về đời thực để tăng giá trị điểm đến. Nhờ sức lan tỏa của ca khúc, ngôi làng gốm ven sông từ chỗ vắng vẻ bỗng trở thành một điểm đến văn hóa thu hút giới trẻ và du khách tìm về khám phá bối cảnh MV, trải nghiệm làm gốm và thưởng thức nghệ thuật. 

Sự hòa quyện giữa sáng tạo đương đại và không gian làng nghề khi ấy sẽ trực tiếp tăng giá trị điểm đến, mang lại sức sống và nguồn thu bền bỉ cho cả vùng đất.

Khi sáng tạo đương đại quay về bồi đắp cho từng vùng đất

Khi một ý tưởng khởi nguồn từ bản sắc Việt được phát triển bài bản từ khâu sáng tạo đương đại, xác lập quyền sở hữu trí tuệ đến khâu thương mại hóa dựa trên dữ liệu, giá trị mà nó tạo ra sẽ không dừng lại ở những con số doanh thu đơn lẻ mà hình thành một vòng tuần hoàn nuôi dưỡng nhiều chủ thể cùng lúc.

Ở tầng trực tiếp nhất, dòng doanh thu đa nguồn từ bản quyền nhạc số, phí cấp phép hình ảnh thương mại, vé nhạc hội và doanh số vật phẩm phái sinh sẽ mang lại nguồn lực tài chính tự chủ cho chính những người làm sáng tạo. Khi tác phẩm tự nuôi sống được đội ngũ của mình, các nhạc sĩ, nhà sản xuất, đạo diễn và họa sĩ thiết kế có điều kiện tái đầu tư vào việc đi thực tế sâu hơn, nghiên cứu kỹ lưỡng hơn các lớp văn hóa bản địa và ứng dụng công nghệ sản xuất tiên tiến cho những dự án tiếp theo, đồng thời tạo ra hàng loạt việc làm chất lượng cao cho chuỗi cung ứng từ âm thanh, ánh sáng, kỹ xảo CGI, thiết kế đồ họa, pháp lý bản quyền đến sản xuất thủ công và phân phối bán lẻ.

Sâu sắc và bền vững hơn cả, dòng chảy kinh tế từ những IP văn hóa thành công sẽ tìm đường quay trở lại để bồi đắp cho cộng đồng nắm giữ di sản – trực tiếp tăng giá trị điểm đến và tăng giá trị vùng đất nơi đã trao tặng chất liệu khởi nguyên cho tác phẩm. Giống như cách MV “Thiên đường với người thương” khơi dậy sự quan tâm của du khách trẻ đối với không gian văn hóa Khmer tại Trà Vinh, An Giang hay cách nữ nghệ sĩ trích lợi nhuận từ đêm nhạc hội “Dân chơi dân ca” để đóng góp trực tiếp cho các hoạt động bảo tồn văn hóa địa phương. 

Khi du khách tìm về tận nơi để nghe thanh âm của đất và trải nghiệm không gian trong tác phẩm, các làng nghề có thêm đơn đặt hàng chế tác các dòng sản phẩm thiết kế có giá trị gia tăng cao thay vì chỉ làm đồ gia công thô giá rẻ; các nghệ nhân cao tuổi có thêm nguồn thu nhập xứng đáng và niềm tự hào khi trực tiếp xuất hiện trong các buổi giao lưu, truyền nghề; và thế hệ trẻ tại địa phương nhìn thấy cơ hội sinh kế vững vàng để ở lại phát triển quê hương. Khi đó, sáng tạo đương đại không chỉ mượn chất liệu của quá khứ để tỏa sáng, mà đã thực sự trở thành động lực kinh tế nâng tầm thương hiệu và tăng giá trị vùng đất một cách lâu dài.

Hành trình đánh thức kho tàng bản sắc Việt bằng ngôn ngữ đương đại để chuyển hóa thành tài sản trí tuệ, chuỗi sản phẩm đa ngành và động lực tăng giá trị điểm đến, tăng giá trị vùng đất ấy cũng chính là tầm nhìn cốt lõi mà Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh – Viet Nam Rong Xanh Awards 2026 (RXA) hướng tới. 

Với định hướng tôn vinh những sáng kiến, sản phẩm, dự án và IP Văn hóa Sáng tạo có giá trị thực tế, sức lan tỏa và tác động tích cực cho cộng đồng, RXA khẳng định một niềm tin chiến lược: “Văn hóa có thể trở thành tài sản. Tài sản có thể tạo ra giá trị kinh tế. Và những giá trị được thế giới lựa chọn có thể góp phần tạo nên Sức mạnh mềm Việt Nam”.