Làng nghề trăm năm chuyển mình thành hệ sinh thái kinh tế bền vững

Giữa làn sóng chuyển đổi xanh và yêu cầu tái cấu trúc nông thôn theo hướng kinh tế tuần hoàn, làng nghề rượu Phú Lễ tại xã Tân Xuân, tỉnh Vĩnh Long đang từng bước tái định vị mình trong một mô hình phát triển mới. Sau gần hai thế kỷ tồn tại, làng nghề không chỉ duy trì kỹ thuật nấu rượu truyền thống mà còn tích hợp vào một hệ sinh thái kinh tế bền vững, kết nối sản xuất, văn hóa, du lịch và giáo dục cộng đồng.

Giữ hồn nghề trong mô hình liên kết mới

Ông Hạ Chí Huỳnh, 59 tuổi, còn được biết đến với tên gọi nghệ nhân Bảy Huỳnh, là thế hệ thứ ba trong gia đình theo nghề nấu rượu truyền thống. Quy trình sản xuất vẫn được duy trì theo phương pháp cổ truyền, từ nấu chín nếp mùa, làm nguội tự nhiên, ủ men thảo dược gồm 35 vị cho đến chưng cất bằng hơi nước. Theo ông Huỳnh, đó là “sự hòa quyện giữa lửa, nước và thảo mộc” được gìn giữ qua nhiều đời.

Điểm khác biệt so với trước đây là sự tham gia của doanh nghiệp trong tổ chức sản xuất. Thay vì hoạt động độc lập, các nghệ nhân ký hợp đồng với Công ty Rượu Phú Lễ, được đóng bảo hiểm xã hội và bao tiêu sản phẩm. Nguyên liệu như nếp mùa và men rượu được kiểm soát chất lượng tập trung nhằm bảo đảm đồng nhất đầu ra. Cách làm này giúp duy trì phương thức thủ công nhưng tăng tính chuyên nghiệp, mở rộng khả năng phát triển sản phẩm mới như rượu mật hoa dừa hay chuối hột.

Tổ chức lại làng nghề để gia tăng giá trị

Theo đại diện doanh nghiệp, việc tổ chức sản xuất theo mô hình liên kết là bước đi cần thiết để làng nghề thích nghi với thị trường hiện đại. Dù quy trình thủ công khiến sản lượng không cao và phụ thuộc nhiều vào yếu tố môi trường, tâm lý nghệ nhân, song đây lại là nền tảng tạo nên bản sắc riêng biệt.

Chuyên gia ngành rượu Đinh Thị Hạnh Tâm nhận định, mô hình tại Phú Lễ là trường hợp hiếm trong số khoảng 1.400 làng rượu trên cả nước. Thay vì công nghiệp hóa hoàn toàn, doanh nghiệp đóng vai trò tổ chức, chuẩn hóa và hỗ trợ thị trường, trong khi vẫn bảo tồn phương thức truyền thống. Cách tiếp cận này được xem là con đường khó nhưng giúp duy trì “hồn cốt” của làng nghề.

Hình thành hệ sinh thái kinh tế từ văn hóa bản địa

Không dừng ở sản xuất rượu, Phú Lễ hiện là một phần của “Hệ sinh thái doanh nghiệp Cuộc sống mới” tại xã Tân Xuân. Hệ sinh thái này gồm các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực du lịch sinh thái, giáo dục cộng đồng và nông nghiệp phát thải thấp. Chuỗi giá trị được xây dựng từ canh tác nếp mùa đến chế biến đồ uống, mỹ phẩm, sản phẩm lưu niệm và trải nghiệm du lịch văn hóa.

Du khách khi đến Tân Xuân có thể lưu trú tại khu nghỉ dưỡng trong làng nghề, tham gia trải nghiệm sản xuất rượu, tìm hiểu nông nghiệp sinh thái và thưởng thức các loại hình nghệ thuật truyền thống như hát Sắc bùa Phú Lễ hay nói thơ Vân Tiên. Việc kết nối sản xuất với dịch vụ và văn hóa tạo ra giá trị gia tăng thay vì chỉ bán sản phẩm thô.

Theo đại diện Hợp tác xã Lạc Địa, mục tiêu của mô hình là tạo thêm việc làm cho người dân, đồng thời trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ. Các lớp học hát Sắc bùa và hoạt động bảo tồn thơ văn Nguyễn Đình Chiểu được tổ chức song song với phát triển sản xuất, góp phần duy trì bản sắc địa phương.

Hướng đến kinh tế tuần hoàn và nông nghiệp phát thải thấp

Ở cấp độ địa phương, chính quyền xã Tân Xuân xác định phát triển bền vững phải bắt đầu từ khâu sản xuất nông nghiệp. Hợp tác xã Lạc Địa đã ký kết với các đơn vị khác để sản xuất nếp mùa theo hướng phát thải thấp, đồng thời hợp tác thu mua mật hoa dừa phục vụ chế biến đồ uống. Cách tiếp cận này bảo đảm chuỗi giá trị được thiết kế ngay từ gốc, thay vì điều chỉnh ở giai đoạn cuối.

Bên cạnh đó, địa phương có kế hoạch tôn tạo các di tích lịch sử, phát triển hạ tầng du lịch và xây dựng hồ chứa nước ngọt nhằm ứng phó hạn mặn. Những bước đi này được kỳ vọng tạo nền tảng cho một mô hình kinh tế xanh, kết hợp giữa nông nghiệp, làng nghề và du lịch văn hóa.

Theo giới chuyên gia, trường hợp Phú Lễ cho thấy một hướng tiếp cận mới đối với làng nghề truyền thống: thay vì tách rời sản xuất và văn hóa, mô hình hệ sinh thái giúp kết nối sản xuất, dịch vụ, môi trường và giáo dục theo cách tự nhiên. Quá trình chuyển mình còn nhiều thách thức, song bước đầu cho thấy khả năng tái cấu trúc làng nghề theo hướng bền vững và thích ứng với yêu cầu của thị trường hiện đại.