Cơ chế đặt cọc hoàn trả và bước chuyển hành vi tiêu dùng.

DRS mở ra hướng tiếp cận mới cho kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam

Trong bối cảnh rác thải nhựa tiếp tục gia tăng và gây áp lực lớn lên môi trường tự nhiên, việc tìm kiếm các công cụ chính sách có khả năng tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng trở thành yêu cầu cấp thiết. Hệ thống Đặt cọc Hoàn trả, hay Deposit Return System DRS, đang được xem là một giải pháp tiềm năng có thể tạo ra thay đổi thực chất. Cơ chế này vận hành dựa trên nguyên tắc người tiêu dùng trả một khoản đặt cọc nhỏ khi mua đồ uống và được hoàn lại khi mang vỏ chai, lon đã sử dụng đến điểm thu gom. Mô hình khuyến khích bằng lợi ích tài chính đã được áp dụng tại hơn 40 quốc gia và cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao tỷ lệ thu gom bao bì.
Một nghiên cứu mới được công bố bởi Đại sứ quán Na Uy đã phân tích lộ trình triển khai DRS phù hợp với điều kiện thực tiễn tại Việt Nam. Kinh nghiệm từ Na Uy cho thấy tỷ lệ tái chế chai nhựa có thể đạt trên 90 phần trăm khi hệ thống được thiết kế đồng bộ và có sự tham gia rộng rãi của cộng đồng. Điều này khẳng định rằng nếu được triển khai bài bản, DRS không chỉ giúp cải thiện hiệu quả tái chế mà còn góp phần thay đổi thói quen tiêu dùng theo hướng có trách nhiệm hơn.

Lợi ích môi trường và cơ hội phát triển sinh kế xanh

Theo báo cáo, nếu vận hành hiệu quả, hệ thống đặt cọc hoàn trả có thể giúp Việt Nam giảm hơn 77.000 tấn rác thải bao bì nhựa mỗi năm và cắt giảm khoảng 265.000 tấn CO2. Đây là đóng góp đáng kể cho mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó biến đổi khí hậu. Khi bao bì được thu gom riêng biệt và ít lẫn tạp chất, chất lượng vật liệu tái chế được nâng cao, tạo điều kiện gia tăng giá trị kinh tế của nhựa tái chế và giảm phụ thuộc vào nhựa nguyên sinh.
Không chỉ mang lại lợi ích môi trường, DRS còn mở ra cơ hội việc làm cho khoảng 9.600 lao động, đặc biệt là nhóm thu gom phi chính thức. Việc tích hợp lực lượng này vào hệ thống chính thức giúp cải thiện thu nhập, điều kiện làm việc và tính ổn định nghề nghiệp. Đồng thời, hệ thống có thể được tích hợp với công nghệ số để giám sát dòng chảy vật liệu và truy xuất nguồn gốc, qua đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả vận hành.

DRS và sự liên kết với trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất

Một trong những điểm quan trọng của DRS là khả năng hỗ trợ triển khai trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Thay vì mỗi doanh nghiệp tự tổ chức thu gom, mô hình đặt cọc hoàn trả cho phép các bên tham gia vào một cơ chế tập trung, chia sẻ chi phí và trách nhiệm. Điều này giúp tối ưu nguồn lực, đồng thời bảo đảm quá trình thu gom và tái chế được thực hiện minh bạch, có thể kiểm chứng.
Khi DRS được tích hợp tốt với chính sách EPR, hạ tầng tái chế sẽ được củng cố, nâng cao năng lực xử lý và gia tăng giá trị kinh tế của vật liệu sau tiêu dùng. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp chủ động tham gia xây dựng hình ảnh thương hiệu dẫn dắt bền vững thông qua các cam kết cụ thể và hành động thực tế. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến vòng đời sản phẩm, sự minh bạch và trách nhiệm môi trường trở thành yếu tố then chốt trong cạnh tranh thị trường.

Thay đổi hành vi tiêu dùng và vai trò của doanh nghiệp trong chuyển đổi xanh

Cốt lõi của hệ thống đặt cọc hoàn trả nằm ở việc khuyến khích người tiêu dùng thay đổi hành vi. Khi mỗi chai nhựa hay lon nhôm đều gắn với một giá trị hoàn trả cụ thể, hành động thu gom và phân loại trở thành thói quen thường nhật thay vì nghĩa vụ. Sự thay đổi này góp phần hình thành văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm và củng cố nền tảng cho kinh tế tuần hoàn.
Trong tiến trình đó, doanh nghiệp không chỉ đóng vai trò tuân thủ quy định mà còn có thể trở thành thương hiệu dẫn dắt bền vững nếu chủ động tham gia xây dựng và vận hành hệ thống. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ quyết định thành công của DRS tại Việt Nam. Khi hành vi tiêu dùng được điều chỉnh và hạ tầng tái chế được nâng cấp đồng bộ, hiệu quả môi trường và lợi ích kinh tế có thể song hành, tạo động lực cho một thị trường phát triển theo hướng xanh và lâu dài.