Phát triển kinh tế tư nhân theo hướng tăng trưởng xanh: Kinh nghiệm quốc tế và gợi mở cho Việt Nam

Chuyển đổi kép và yêu cầu tái cấu trúc khu vực kinh tế tư nhân

Tại Diễn đàn “Phát triển kinh tế tư nhân gắn với tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường bền vững” tổ chức ngày 15.8.2025, TS Nguyễn Thanh Hải, chuyên gia kinh tế cao cấp của GIZ, cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển mới với hai xu thế song hành là chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Sự kết hợp này, thường được gọi là chuyển đổi kép, đang tái định hình cấu trúc kinh tế toàn cầu và tạo ra những yêu cầu mới đối với khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, việc nắm bắt kịp thời xu thế không chỉ mang ý nghĩa chiến lược cho tăng trưởng mà còn là điều kiện tiên quyết để thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Theo TS Hải, nền tảng của chuyển đổi xanh bắt đầu từ việc xác định và phân loại các hoạt động xanh. Khi có hệ thống phân loại rõ ràng, Nhà nước mới có thể xây dựng khung pháp lý minh bạch, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn tài chính xanh trong và ngoài nước. Nếu thiếu tiêu chí chuẩn hóa, thị trường sẽ thiếu cơ sở định hướng đầu tư, còn doanh nghiệp khó được hỗ trợ đúng trọng tâm.

Chính sách trong nước và bước chuyển về thể chế

Tại Việt Nam, nhiều chính sách quan trọng đã được ban hành trong thời gian gần đây nhằm thúc đẩy vai trò của kinh tế tư nhân trong mô hình tăng trưởng xanh. Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 198 của Quốc hội về cơ chế chính sách đặc biệt và Nghị quyết 139 của Chính phủ triển khai kế hoạch hành động được xem là các dấu mốc thể chế quan trọng. Những văn bản này được kỳ vọng sẽ tạo nền móng cho giai đoạn phát triển mới, trong đó khu vực tư nhân không chỉ đóng góp về quy mô mà còn giữ vai trò trung tâm trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Một bước cụ thể hóa chính sách là việc Bộ Tài chính thành lập tổ soạn thảo nghị định hỗ trợ 2 phần trăm lãi suất từ các quỹ tài chính ngoài ngân sách cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh triển khai dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và thực hành ESG. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quy mô hỗ trợ hiện nay vẫn còn hạn chế và cần được bổ sung bằng các công cụ tài chính hiện đại hơn như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và ưu đãi thuế. Nếu được thiết kế hợp lý, các công cụ này có thể tạo động lực để hình thành những doanh nghiệp tiên phong, đóng vai trò như một thương hiệu dẫn dắt bền vững trong từng ngành kinh tế.

Kinh nghiệm quốc tế và ba trụ cột thúc đẩy xanh hóa

Từ kinh nghiệm quốc tế, TS Hải nhấn mạnh ba trụ cột thúc đẩy kinh tế tư nhân gắn với tăng trưởng xanh gồm xây dựng khung pháp lý đồng bộ, triển khai các chương trình phát triển quy mô quốc gia và thiết kế chính sách ưu đãi linh hoạt. Liên minh châu Âu là ví dụ điển hình khi ban hành Kế hoạch hành động tài chính bền vững từ năm 2018, tiếp đó là Luật công bố thông tin tài chính khí hậu năm 2019, Thỏa thuận Xanh châu Âu năm 2020 và bộ tiêu chuẩn trái phiếu xanh năm 2023. Những công cụ này giúp định hướng dòng vốn và củng cố niềm tin thị trường đối với các dự án xanh.

Trung Quốc và Đức cũng cung cấp những bài học đáng chú ý. Trung Quốc sớm ban hành danh mục tín dụng xanh và thường xuyên cập nhật khung pháp lý để phù hợp với tiến bộ công nghệ. Đức lại nổi bật với vai trò của ngân hàng tái thiết KfW trong hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nếu duy trì quá lâu cơ chế hỗ trợ cố định như giá mua điện ưu đãi, sẽ tạo áp lực ngân sách và làm suy giảm động lực đổi mới. Vì vậy, chính sách cần điều chỉnh theo từng giai đoạn, chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang cơ chế khuyến khích dựa trên kết quả giảm phát thải.

Thách thức nội tại và yêu cầu nâng cao năng lực doanh nghiệp

Mặc dù cơ hội mở ra lớn, khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam vẫn đối diện nhiều thách thức. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, năng lực quản trị tài chính hạn chế và thiếu minh bạch thông tin, khiến việc tiếp cận vốn xanh quốc tế gặp khó khăn. Ngoài ra, nếu chính sách ưu đãi thiếu linh hoạt, nguy cơ phụ thuộc vào hỗ trợ và méo mó cạnh tranh thị trường có thể xảy ra. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng thân thiện môi trường hoặc đầu tư năng lượng tái tạo vẫn gặp vướng mắc về thủ tục và cơ chế giá.

Ở chiều ngược lại, một số doanh nghiệp lớn đã bắt đầu áp dụng tiêu chuẩn ESG trong sản xuất và chuỗi cung ứng, cho thấy tiềm năng phát triển nếu được hỗ trợ đúng cách. Tuy nhiên, để kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực chuyển đổi xanh, các cơ quan quản lý cần đồng thời hoàn thiện thể chế, phát triển công cụ tài chính và nâng cao năng lực giám sát thực thi. Khi những yếu tố này được triển khai đồng bộ, khu vực tư nhân có thể không chỉ đóng vai trò động cơ tăng trưởng mà còn trở thành lực lượng tiên phong trong quá trình xanh hóa nền kinh tế, từng bước hình thành những doanh nghiệp mang bản sắc thương hiệu dẫn dắt bền vững trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.