Sàn giao dịch số cho nhựa tái chế và hành trình minh bạch hóa chuỗi cung ứng xanh

Bối cảnh siết chặt nhập khẩu phế liệu và yêu cầu thực thi EPR

Trong bối cảnh Việt Nam từng bước siết chặt hoạt động nhập khẩu phế liệu và thực thi nghiêm trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, việc hình thành một sàn giao dịch số dành riêng cho nhựa tái chế không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm mà đã trở thành yêu cầu mang tính cấu trúc của nền kinh tế. Các quy định mới đặt doanh nghiệp vào vị thế phải chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, minh bạch hóa dòng chảy vật chất và tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ tài chính liên quan đến thu gom, tái chế. Khi các cơ chế kiểm soát được tăng cường, khoảng trống trong hệ sinh thái giao dịch phế liệu bộc lộ rõ hơn bao giờ hết. Thị trường nhựa tái chế vẫn chủ yếu vận hành theo phương thức truyền thống, thiếu nền tảng công nghệ để ghi nhận, xác thực và liên thông dữ liệu một cách minh bạch.

Theo thống kê, mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 3,9 triệu tấn rác thải nhựa nhưng chỉ khoảng một phần ba được tái chế, chủ yếu bởi các cơ sở nhỏ lẻ chưa đăng ký hoạt động chính thức. Hoạt động mua bán phế liệu vẫn dựa nhiều vào quan hệ cá nhân, thanh toán tiền mặt và ít có hợp đồng, hóa đơn hợp lệ. Điều này khiến chuỗi cung ứng nhựa tái chế khó được chính thức hóa và càng khó truy xuất nguồn gốc khi cần phục vụ kiểm tra, giám sát. Trong bối cảnh đó, sàn giao dịch số được xem như một công cụ trung gian giúp chuẩn hóa quy trình, giảm rủi ro và tạo ra môi trường giao dịch minh bạch hơn cho toàn thị trường.

Khoảng trống hạ tầng số trong thị trường nguyên liệu tái chế

Hiện nay, Việt Nam chưa có một sàn giao dịch trực tuyến toàn diện dành riêng cho nguyên liệu tái chế. Một số nền tảng hiện hữu chỉ dừng lại ở việc kết nối mua bán hàng hóa tái sử dụng hoặc phế liệu, nhưng thiếu cơ chế kiểm chứng chất lượng và nguồn gốc vật liệu. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn, đặc biệt là các tập đoàn đa quốc gia với yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt về truy xuất và báo cáo bền vững, chưa thể tham gia sâu vào thị trường nội địa.

Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho thấy phần lớn doanh nghiệp tái chế đánh giá tích cực về ý tưởng xây dựng sàn giao dịch nguyên liệu, trong đó hơn một phần ba bày tỏ sẵn sàng tham gia khi nền tảng được triển khai. Song song đó, khảo sát của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc chỉ ra rằng nhiều cơ sở tái chế mong muốn mở rộng khách hàng thông qua nền tảng số, đồng thời bày tỏ lo ngại về gian lận trong các giao dịch phi chính thức và nhu cầu về hệ thống thanh toán an toàn, xuất hóa đơn điện tử để đáp ứng nghĩa vụ EPR. Những con số này cho thấy nhu cầu chuyển đổi số trong lĩnh vực tái chế không chỉ xuất phát từ phía cơ quan quản lý mà còn từ chính cộng đồng doanh nghiệp.

Sàn giao dịch số như một mắt xích chiến lược của kinh tế tuần hoàn

Để sàn giao dịch số thực sự phát huy vai trò trong chuỗi cung ứng nhựa tái chế, nền tảng cần được thiết kế như một hạ tầng tích hợp thay vì chỉ là công cụ kết nối cung cầu. Các chức năng cốt lõi bao gồm xác minh người dùng và truy xuất nguồn gốc vật liệu, công cụ thương lượng và đấu giá trực tuyến, hệ thống thanh toán bảo mật, cơ chế giải quyết tranh chấp và xếp hạng tín nhiệm, cùng khả năng phát hành hóa đơn điện tử và liên thông dữ liệu EPR với cơ quan quản lý. Khi những yếu tố này được vận hành đồng bộ, thị trường phế liệu sẽ từng bước được chuẩn hóa theo hướng minh bạch và chuyên nghiệp hơn.

Việc số hóa dữ liệu giao dịch không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn hỗ trợ cơ quan quản lý theo dõi lượng phế liệu lưu thông theo thời gian thực. Thông tin về khối lượng, chủng loại, điểm phát sinh và điểm tiêu thụ nguyên liệu có thể được tổng hợp, phân tích để phục vụ công tác hoạch định chính sách môi trường. Trong dài hạn, một nền tảng như vậy có thể trở thành hạ tầng dữ liệu cho nền kinh tế tuần hoàn, nơi mọi dòng vật chất được ghi nhận và kiểm soát xuyên suốt vòng đời sản phẩm.

Vai trò của doanh nghiệp trong xây dựng hệ sinh thái minh bạch

Sự thành công của sàn giao dịch số không chỉ phụ thuộc vào thiết kế kỹ thuật mà còn vào mức độ tham gia của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp chủ động tham gia, tuân thủ quy trình xác minh và chấp nhận giao dịch qua nền tảng chính thức, thị trường sẽ dần dịch chuyển khỏi các phương thức phi chính thức. Điều này tạo điều kiện để các doanh nghiệp hướng tới mô hình sản xuất và tiêu dùng có trách nhiệm hơn, đồng thời củng cố niềm tin của đối tác và nhà đầu tư vào chuỗi cung ứng xanh tại Việt Nam.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh diễn ra song song, những doanh nghiệp tiên phong ứng dụng công nghệ vào quản lý nguyên liệu tái chế có thể đóng vai trò như một thương hiệu dẫn dắt bền vững trong ngành. Khi minh bạch hóa được nguồn nguyên liệu đầu vào, chứng minh được tỷ lệ tái chế và đáp ứng nghĩa vụ EPR, doanh nghiệp không chỉ tuân thủ pháp luật mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việc tham gia sàn giao dịch số vì vậy không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật, mà là bước đi chiến lược để từng bước hình thành một hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn, nơi mỗi chủ thể đều góp phần tạo nên giá trị bền vững lâu dài.