Đổi mới sáng tạo giúp mở hướng giảm chôn lấp rác nhựa tại Việt Nam

Rác thải nhựa đang trở thành một trong những thách thức môi trường lớn nhất tại Việt Nam khi mỗi năm phát sinh khoảng 2 triệu tấn, trong đó phần lớn là các sản phẩm nhựa sử dụng một lần. Áp lực giảm chôn lấp, tăng tỷ lệ tái chế và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn đang đặt ra yêu cầu phải có những giải pháp mới thay vì chỉ dựa vào các phương thức xử lý truyền thống. Trong bối cảnh đó, các sáng kiến ứng dụng công nghệ, vật liệu mới và chuyển đổi số đang dần chứng minh vai trò quan trọng trong việc thay đổi cách thu gom, tái chế và quản lý chất thải. Kết quả từ Chương trình Đổi mới Sáng tạo mảng Nhựa (PIP) cho thấy khi những ý tưởng đổi mới được hỗ trợ đúng cách, chúng không chỉ giải quyết bài toán môi trường mà còn mở ra những mô hình kinh doanh mới, tạo nền tảng để phát triển nền kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam.

Những sáng kiến đổi mới đang tạo thêm giá trị cho ngành tái chế nhựa

Chương trình Đổi mới Sáng tạo mảng Nhựa (PIP) do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Quỹ Coca-Cola triển khai đã thu hút hơn 100 giải pháp hướng đến mục tiêu giảm thiểu rác thải nhựa thông qua các hướng tiếp cận đa dạng như vật liệu thay thế, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và cơ chế tài chính xanh. Sau quá trình tuyển chọn, 11 dự án xuất sắc nhất được nhận tổng kinh phí hỗ trợ 250.000 USD để tiếp tục hoàn thiện và thử nghiệm. Các sáng kiến trải rộng từ việc sản xuất màng phủ nông nghiệp từ vỏ tôm và rơm rạ, phát triển vật liệu giấy kết hợp polymer sinh học thay thế nhựa dùng một lần, ứng dụng AI trong truy xuất nguồn gốc nhựa cho đến xây dựng bản đồ số kết nối hơn 1.150 đơn vị tái chế trên cả nước. Thay vì chỉ tập trung vào khâu xử lý cuối cùng, các giải pháp này hướng đến tối ưu toàn bộ vòng đời của sản phẩm, từ thiết kế vật liệu, thu gom, phân loại đến tái chế và tái sử dụng. Đây cũng là hướng tiếp cận giúp hình thành những thương hiệu dẫn dắt bền vững, nơi đổi mới sáng tạo trở thành động lực tạo ra giá trị kinh tế song hành với mục tiêu bảo vệ môi trường.

Đổi mới sáng tạo đang chứng minh hiệu quả thông qua những kết quả có thể đo lường

Sau hai tháng ươm tạo và chín tháng tăng tốc, 11 dự án của chương trình đã góp phần giúp khoảng 750 tấn rác nhựa được thu gom, tái chế hoặc ngăn ngừa phát sinh, đồng thời thu hút hơn 14.000 người tham gia tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP HCM và An Giang. Dù con số này còn khiêm tốn so với khoảng 2 triệu tấn rác thải nhựa phát sinh mỗi năm tại Việt Nam, các chuyên gia đánh giá đây là tín hiệu tích cực bởi phần lớn các dự án vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm và hoàn thiện mô hình. Điều quan trọng hơn là chương trình đã chứng minh những ý tưởng đổi mới hoàn toàn có khả năng tạo ra tác động thực tế nếu được đầu tư đúng hướng. Không chỉ giảm lượng rác phải chôn lấp, nhiều sáng kiến còn mở rộng khả năng tái sử dụng nguồn nguyên liệu, giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mới và tạo thêm cơ hội việc làm trong lĩnh vực kinh tế tuần hoàn. Đây là những yếu tố quan trọng để từng bước xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với mục tiêu phát triển xanh và phát triển bền vững tại Việt Nam.

Chính sách và sự đồng hành của các địa phương sẽ quyết định khả năng nhân rộng mô hình

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất của các dự án đổi mới sáng tạo không nằm ở ý tưởng mà ở khả năng mở rộng quy mô sau giai đoạn thử nghiệm. Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của doanh nghiệp, nhà đầu tư, cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và các đối tác phát triển nhằm tạo môi trường thuận lợi để các sáng kiến tiếp tục phát triển. TP HCM hiện là một trong những địa phương tiên phong trong định hướng này khi sẵn sàng triển khai các mô hình thí điểm với quy mô đủ lớn để đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng. Với quy mô dân số hơn 14 triệu người và lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên 14.000 tấn mỗi ngày, trong đó rác nhựa chiếm tỷ trọng đáng kể, thành phố đang đặt mục tiêu giảm mạnh tỷ lệ chôn lấp và nâng tỷ lệ xử lý bằng công nghệ mới cùng tái chế lên trên 90% vào năm 2028, tiến tới 100% vào năm 2030. Đây được xem là thị trường thử nghiệm phù hợp để các giải pháp đổi mới sáng tạo chứng minh hiệu quả thực tiễn, đồng thời tạo cơ sở cho việc mở rộng ra các địa phương khác trong tương lai.

Cơ chế EPR sẽ tạo động lực mới cho nền kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam

Một trong những yếu tố được kỳ vọng sẽ thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động thu gom và tái chế là cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), được Chính phủ cụ thể hóa thông qua Nghị định 110. Nếu trước đây việc thu gom và tái chế chủ yếu dựa trên tinh thần tự nguyện của doanh nghiệp thì nay đã trở thành nghĩa vụ pháp lý, buộc các nhà sản xuất và nhập khẩu phải có trách nhiệm đối với sản phẩm sau khi đưa ra thị trường. Cơ chế này không chỉ tạo nguồn lực tài chính cho ngành tái chế mà còn khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào thiết kế bao bì thân thiện với môi trường, phát triển vật liệu mới và tối ưu chuỗi giá trị theo hướng tuần hoàn. Khi kết hợp với các sáng kiến đổi mới sáng tạo, EPR được kỳ vọng sẽ giúp hình thành hệ sinh thái tái chế hiện đại, nơi công nghệ, chính sách và doanh nghiệp cùng tạo ra tác động tích cực đối với môi trường. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn phát triển xanh ngày càng trở thành yêu cầu bắt buộc của thị trường, những doanh nghiệp chủ động đầu tư vào đổi mới công nghệ và kinh tế tuần hoàn sẽ có nhiều cơ hội xây dựng thương hiệu dẫn dắt bền vững, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp vào mục tiêu giảm rác thải nhựa của Việt Nam trong dài hạn.