Kiểm kê khí nhà kính là điều kiện cho hình thành thị trường các bon tại Việt Nam

Kiểm kê khí nhà kính như yêu cầu pháp lý và chuẩn mực hội nhập

Trong tiến trình thực hiện cam kết phát thải ròng bằng không và xây dựng thị trường các bon trong nước, kiểm kê khí nhà kính đang trở thành một yêu cầu mang tính nền tảng đối với doanh nghiệp. Không còn dừng lại ở khuyến nghị hay thử nghiệm, hoạt động kiểm kê đã được luật hóa và gắn trực tiếp với cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải. Đối với nhiều doanh nghiệp, đây là điều kiện tiên quyết để được tham gia vào thị trường các bon, đồng thời là thước đo mức độ sẵn sàng trước các yêu cầu mới của chính sách môi trường.

Kiểm kê khí nhà kính được hiểu là quá trình thu thập, đo lường và tính toán lượng phát thải hoặc hấp thụ khí nhà kính phát sinh từ hoạt động sản xuất kinh doanh của từng cơ sở trong một khoảng thời gian xác định, thường là một năm. Tại Việt Nam, quy trình này được thiết kế theo các phương pháp và hướng dẫn kỹ thuật do cơ quan quản lý nhà nước ban hành, nhằm bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và khả năng so sánh giữa các ngành, lĩnh vực. Kết quả kiểm kê không chỉ phản ánh hiện trạng phát thải, mà còn là dữ liệu đầu vào quan trọng cho việc xây dựng hạn ngạch phát thải, cơ chế mua bán các bon và các biện pháp quản lý trong dài hạn.

Việc kiểm kê trở thành yêu cầu bắt buộc phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý môi trường. Thay vì tiếp cận theo hướng xử lý hậu quả, chính sách hiện nay chuyển sang quản trị dựa trên dữ liệu và dự báo. Khi lượng phát thải được đo lường một cách hệ thống, Nhà nước có cơ sở để thiết kế các công cụ điều tiết phù hợp, còn doanh nghiệp có cơ hội nhìn lại hiệu quả sử dụng năng lượng, nguyên vật liệu và chi phí vận hành của chính mình. Ở góc độ đó, kiểm kê khí nhà kính không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ, mà còn mở ra một cách tiếp cận mới đối với quản trị sản xuất trong bối cảnh kinh tế phát thải thấp.

Lộ trình phân bổ hạn ngạch và vai trò của dữ liệu kiểm kê

Danh mục các cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã được cập nhật và mở rộng, phản ánh phạm vi tác động ngày càng lớn của chính sách khí hậu đối với nền kinh tế. Các nhà máy nhiệt điện, cơ sở công nghiệp, doanh nghiệp vận tải, tòa nhà thương mại và đơn vị xử lý chất thải có mức phát thải hoặc tiêu thụ năng lượng vượt ngưỡng quy định đều thuộc diện điều chỉnh. Việc xác định đối tượng kiểm kê dựa trên các tiêu chí định lượng giúp bảo đảm rằng chính sách tập trung vào những nguồn phát thải lớn, nơi tiềm năng cắt giảm phát thải và tối ưu chi phí là rõ rệt nhất.

Theo lộ trình được quy định, giai đoạn thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải sẽ được triển khai từ năm 2025 đến 2026, với sự tham gia trước tiên của các cơ sở phát thải lớn trong những ngành có cường độ các bon cao như nhiệt điện, xi măng và thép. Trong giai đoạn này, kết quả kiểm kê khí nhà kính đóng vai trò then chốt trong việc xác định hạn ngạch cho từng cơ sở. Trên cơ sở tổng hạn ngạch phát thải được phê duyệt, cơ quan quản lý sẽ đề xuất phương án phân bổ phù hợp, bảo đảm cân bằng giữa mục tiêu giảm phát thải và duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh.

Từ các giai đoạn tiếp theo, phạm vi áp dụng sẽ tiếp tục được mở rộng, đòi hỏi ngày càng nhiều doanh nghiệp phải tham gia vào hệ thống kiểm kê và báo cáo phát thải. Điều này cho thấy kiểm kê khí nhà kính không phải là yêu cầu nhất thời, mà là một cấu phần lâu dài của hệ thống quản lý môi trường quốc gia. Đối với doanh nghiệp, việc chuẩn bị sớm về dữ liệu, nhân sự và quy trình sẽ giúp giảm áp lực khi chính sách đi vào thực thi đầy đủ, đồng thời tạo lợi thế trong việc tiếp cận thị trường các bon.

Ở tầm rộng hơn, dữ liệu kiểm kê còn là cơ sở để Việt Nam đáp ứng các nghĩa vụ báo cáo quốc tế và thực hiện các cam kết trong các hiệp định khí hậu toàn cầu. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên, khả năng kết nối giữa thị trường các bon trong nước và các cơ chế quốc tế sẽ được cải thiện, mở ra dư địa mới cho hoạt động trao đổi tín chỉ các bon trong tương lai.

Thách thức triển khai và yêu cầu nâng cao năng lực doanh nghiệp

Dù khung pháp lý đã được ban hành, việc triển khai kiểm kê khí nhà kính trên thực tế vẫn đặt ra nhiều thách thức. Đối với phần lớn doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là các doanh nghiệp lần đầu thuộc diện kiểm kê, hiểu biết về phương pháp, phạm vi và yêu cầu kỹ thuật còn hạn chế. Việc thu thập dữ liệu phát thải đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều bộ phận, từ sản xuất, kỹ thuật đến quản lý năng lượng, trong khi hệ thống quản trị nội bộ của nhiều doanh nghiệp chưa được thiết kế để đáp ứng yêu cầu này.

Trong quá trình hướng dẫn và thẩm tra, các cơ quan chuyên môn ghi nhận nhiều sai sót phổ biến. Một số doanh nghiệp bỏ sót các nguồn phát thải trực tiếp như khí phát sinh từ hệ thống xử lý nước thải hoặc rò rỉ môi chất lạnh. Một số trường hợp loại trừ nguồn phát thải gián tiếp nhưng không có giải trình đầy đủ, hoặc áp dụng sai hệ số phát thải do chưa cập nhật đúng hướng dẫn kỹ thuật. Bên cạnh đó, chất lượng dữ liệu đầu vào chưa đồng đều cũng ảnh hưởng đến độ chính xác của kết quả kiểm kê.

Ở chiều ngược lại, các đơn vị thẩm tra cũng đối mặt với áp lực lớn khi phạm vi kiểm kê ngày càng mở rộng và nguồn phát thải trở nên phức tạp hơn. Việc rà soát toàn bộ dữ liệu trong thời gian ngắn là thách thức không nhỏ, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Điều này cho thấy kiểm kê khí nhà kính không thể được triển khai hiệu quả nếu chỉ dựa vào yêu cầu hành chính, mà cần một quá trình nâng cao năng lực đồng bộ cho cả hai phía.

Đối với các cơ sở phát thải lớn, chủ động hoàn thiện hệ thống dữ liệu và quy trình đo lường là yếu tố then chốt. Khi doanh nghiệp hiểu rõ nguồn phát thải của mình, họ không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn có cơ sở để xây dựng chiến lược giảm phát thải phù hợp. Trong bối cảnh chi phí năng lượng và nguyên vật liệu ngày càng biến động, kiểm kê khí nhà kính có thể trở thành công cụ quản trị giúp doanh nghiệp nhận diện rủi ro và tối ưu chi phí vận hành một cách hiệu quả hơn.

Kiểm kê khí nhà kính và chuyển dịch chiến lược của doanh nghiệp

Trong dài hạn, kiểm kê khí nhà kính không chỉ gắn với nghĩa vụ báo cáo hay phân bổ hạn ngạch, mà còn tác động đến cách doanh nghiệp định vị chiến lược phát triển. Khi dữ liệu phát thải được tích hợp vào hệ thống quản trị, các quyết định đầu tư, đổi mới công nghệ và tổ chức sản xuất sẽ ngày càng gắn với mục tiêu giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Đây là xu hướng tất yếu khi thị trường, nhà đầu tư và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng coi trọng các tiêu chí môi trường.

Việc tham gia thị trường các bon mở ra cơ hội mới nhưng cũng đặt ra yêu cầu khắt khe hơn đối với doanh nghiệp. Những đơn vị kiểm soát tốt phát thải có thể tận dụng hạn ngạch dư thừa hoặc tín chỉ các bon để tạo thêm giá trị, trong khi các doanh nghiệp chậm thích ứng có nguy cơ đối mặt với chi phí tuân thủ ngày càng cao. Ở góc độ đó, kiểm kê khí nhà kính là bước khởi đầu cho quá trình tái cấu trúc mô hình sản xuất theo hướng phát thải thấp và cạnh tranh bền vững hơn.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển dịch, vai trò của doanh nghiệp không chỉ là đối tượng tuân thủ mà còn là chủ thể tham gia kiến tạo thị trường. Những doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào hệ thống kiểm kê, quản trị phát thải và minh bạch dữ liệu có thể trở thành thương hiệu dẫn dắt bền vững, góp phần định hình chuẩn mực mới cho ngành và tạo niềm tin với đối tác, nhà đầu tư. Đây không chỉ là lợi thế về hình ảnh, mà còn là nền tảng để tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao về môi trường.

Từ góc nhìn chính sách, việc cơ quan quản lý đồng hành cùng doanh nghiệp thông qua hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo thực hành và thống nhất hóa tài liệu là yếu tố quyết định để thị trường các bon vận hành hiệu quả. Khi doanh nghiệp được hỗ trợ đúng mức, kiểm kê khí nhà kính sẽ không còn là gánh nặng hành chính, mà trở thành công cụ giúp họ chủ động thích ứng với xu thế phát triển mới. Trong tiến trình đó, sự chuyển dịch từ tuân thủ sang chiến lược là điều kiện để hình thành một lớp thương hiệu dẫn dắt bền vững, đóng vai trò cầu nối giữa mục tiêu kinh tế và cam kết môi trường của quốc gia.

Nhìn tổng thể, kiểm kê khí nhà kính là bước đi không thể thiếu trong hành trình xây dựng thị trường các bon tại Việt Nam. Khi dữ liệu phát thải được chuẩn hóa và sử dụng hiệu quả, cả Nhà nước và doanh nghiệp đều có cơ sở để đưa ra quyết định phù hợp hơn, hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững trong dài hạn.