Chỉ một trong gần 100 doanh nghiệp nông nghiệp tiếp cận được vốn xanh

Khoảng cách giữa thực hành bền vững và dòng vốn xanh

Trong bối cảnh Việt Nam đang tăng tốc theo đuổi chiến lược tăng trưởng xanh và mục tiêu phát triển bền vững, nông nghiệp được xem là lĩnh vực nền tảng không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu và sinh kế của hàng triệu lao động. Tuy nhiên, một thực tế đáng chú ý đang diễn ra: dù nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã chủ động chuyển đổi theo hướng bền vững, đạt được các chứng nhận trong nước và quốc tế, thì khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh vẫn vô cùng hạn chế. Theo khảo sát gần 100 đơn vị hoạt động trong các lĩnh vực cà phê, lúa gạo, thủy sản, rau quả và dịch vụ nông nghiệp, chỉ duy nhất một doanh nghiệp tiếp cận được nguồn tín dụng xanh từ ngân hàng. Con số này không chỉ phản ánh một nghịch lý mà còn cho thấy sự đứt gãy trong mối liên kết giữa thực hành bền vững và hệ thống tài chính hỗ trợ cho quá trình chuyển đổi.

Sự tồn tại của các chính sách như danh mục phân loại xanh hay các cơ chế cho vay ưu đãi đối với nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn đáng lẽ phải tạo ra cú hích mạnh mẽ cho thị trường. Tuy nhiên, trên thực tế, những chính sách này vẫn chưa thực sự đi vào đời sống doanh nghiệp. Một phần nguyên nhân nằm ở việc các tiêu chí tiếp cận vốn vẫn xoay quanh tài sản đảm bảo và năng lực tài chính truyền thống, trong khi các yếu tố liên quan đến bền vững chỉ đóng vai trò bổ trợ. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp dù đã đầu tư nghiêm túc vào chuyển đổi xanh vẫn không đủ điều kiện vay vốn, buộc họ phải quay về các kênh tài chính truyền thống hoặc nguồn vốn phi chính thức với chi phí cao hơn, từ đó làm giảm động lực tiếp tục theo đuổi con đường phát triển bền vững.

Rào cản hệ thống và nhu cầu tái cấu trúc hệ sinh thái tài chính

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất nằm ở sự thiếu đồng bộ giữa hệ thống tiêu chuẩn bền vững và năng lực thẩm định của các tổ chức tài chính. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp đã đạt các chứng nhận quốc tế về sản xuất hữu cơ hoặc quản lý môi trường, nhưng vẫn không được ngân hàng chấp thuận hồ sơ vay vốn do cán bộ tín dụng chưa đủ hiểu biết hoặc chưa có cơ chế công nhận các tiêu chuẩn này. Đồng thời, sự khác biệt giữa chuẩn quốc tế và quy chuẩn trong nước cũng khiến doanh nghiệp phải tốn thêm chi phí và thời gian để chứng minh tính phù hợp, tạo ra rào cản kép trong quá trình tiếp cận tài chính xanh. Không chỉ vậy, các tiêu chí trong danh mục phân loại xanh hiện nay vẫn mang tính kỹ thuật cao, thiếu tính thực tiễn và chưa đủ “dễ hiểu” để cả doanh nghiệp lẫn ngân hàng có thể áp dụng một cách linh hoạt, dẫn đến tình trạng mỗi bên hiểu một cách khác nhau và khó tìm được tiếng nói chung.

Trong bối cảnh đó, việc tái cấu trúc hệ sinh thái tài chính bền vững trở thành yêu cầu cấp thiết. Các chuyên gia cho rằng cần thiết kế lại các công cụ tài chính theo hướng phù hợp hơn với đặc thù của ngành nông nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ vốn chiếm tỷ trọng lớn trong chuỗi giá trị. Đồng thời, cần tăng cường vai trò của các tổ chức trung gian nhằm hỗ trợ doanh nghiệp trong việc chuẩn hóa hồ sơ, kết nối với nguồn vốn và nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chí xanh. Trong quá trình này, những doanh nghiệp tiên phong đóng vai trò như thương hiệu dẫn dắt sự bền vững sẽ trở thành lực lượng quan trọng trong việc lan tỏa các mô hình thực hành tốt, tạo niềm tin cho thị trường và thúc đẩy sự thay đổi trong cách tiếp cận của các tổ chức tài chính, từ đó từng bước thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn.

Áp lực gia tăng và hướng đi cho tương lai tài chính xanh trong nông nghiệp

Trong một đến ba năm tới, nhu cầu về tài chính bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp được dự báo sẽ gia tăng mạnh mẽ khi các yêu cầu về xuất khẩu, tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội ngày càng trở nên khắt khe hơn. Các hoạt động như canh tác bền vững, ứng dụng kinh tế tuần hoàn hay đầu tư vào công nghệ giảm phát thải đều đòi hỏi nguồn vốn dài hạn và ổn định, đặt ra áp lực lớn cho hệ thống tài chính trong việc đáp ứng nhu cầu này. Nếu các nút thắt hiện tại không được tháo gỡ kịp thời, quá trình chuyển đổi xanh của ngành nông nghiệp có nguy cơ bị chậm lại, kéo theo những hệ lụy về năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Ngược lại, nếu xây dựng được một cơ chế tài chính linh hoạt, minh bạch và dễ tiếp cận hơn, Việt Nam hoàn toàn có thể tận dụng cơ hội để nâng tầm nông nghiệp bền vững và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Để đạt được điều đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách, ngân hàng và doanh nghiệp trong việc xây dựng một hệ sinh thái tài chính đồng bộ và hiệu quả. Việc đơn giản hóa ngôn ngữ trong các tiêu chí xanh, nâng cao năng lực thẩm định của cán bộ tín dụng, cũng như phát triển các sản phẩm tài chính phù hợp với đặc thù ngành nông nghiệp sẽ là những bước đi quan trọng. Đồng thời, việc lan tỏa các mô hình thành công và thúc đẩy vai trò của các thương hiệu dẫn dắt sự bền vững sẽ góp phần tạo dựng niềm tin và động lực cho toàn thị trường, giúp tài chính xanh không còn là khái niệm xa vời mà trở thành một phần thiết yếu trong hành trình phát triển của doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam.