Startup xanh chật vật tìm vốn dù thị trường rộng mở

Khi khát vọng xanh vấp rào cản tài chính

Trong làn sóng chuyển đổi xanh đang lan rộng, nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam lựa chọn phát triển công nghệ thay thế nhiên liệu hóa thạch, vật liệu sinh học và mô hình sản xuất tuần hoàn. Tuy nhiên, hành trình thương mại hóa các giải pháp này không chỉ phụ thuộc vào công nghệ hay thị trường mà còn chịu tác động lớn từ khả năng tiếp cận vốn. Thực tế cho thấy không ít startup xanh đang “mắc kẹt” khi tìm kiếm các khoản vay ưu đãi, dù nhu cầu mở rộng sản xuất và triển khai dự án là rất rõ ràng.

Câu chuyện của Alternō Việt Nam là một ví dụ điển hình. Sau khi giành giải quán quân tại một chương trình tăng tốc khởi nghiệp cho startup xanh, doanh nghiệp tự tin tiếp cận ngân hàng để vay vốn mở rộng thị trường. Tuy nhiên, hồ sơ bị từ chối do không có tài sản cố định để thế chấp. Alternō phát triển giải pháp lưu trữ nhiệt bằng cát nhằm thay thế nhiên liệu hóa thạch trong sấy nông sản và chế biến thực phẩm, giúp giảm 5–15% chi phí vận hành. Dù có đơn hàng trị giá hàng triệu USD và từng nhận nhiều giải thưởng môi trường, doanh nghiệp vẫn gặp trở ngại lớn khi tiếp cận tín dụng truyền thống.

Thiếu tài sản thế chấp và tiêu chí xanh chưa rõ ràng

Tình trạng tương tự cũng xảy ra với Công ty cổ phần Thời đại Men vi sinh Yeast Era. Doanh nghiệp này sản xuất protein sinh học từ tinh bột sắn, gạo và nông sản dư thừa thông qua công nghệ lên men. Sau khi giành quán quân Techfest 2024 và xuất hiện trên chương trình Shark Tank Việt Nam, Yeast Era vẫn đối mặt với áp lực dòng tiền do sản phẩm mới cần thời gian thâm nhập thị trường. Khi tìm đến ngân hàng, doanh nghiệp được yêu cầu chứng minh lợi nhuận hoặc có tài sản thế chấp, trong khi nhà xưởng và đất đai đều đi thuê.

Theo đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VCCI, ngay cả khi có tổ chức trung gian hỗ trợ kết nối, nhiều ngân hàng vẫn chưa thể cấp vốn vì tiêu chí quản trị rủi ro và tiêu chí xanh chưa được chuẩn hóa rõ ràng. Tính đến cuối năm 2024, dư nợ tín dụng xanh đạt khoảng 679.000 tỷ đồng, tương đương 4,35% tổng dư nợ nền kinh tế. Tỷ trọng này được đánh giá là còn khiêm tốn so với nhu cầu đầu tư chuyển đổi xanh. Nguyên nhân chính, theo Ngân hàng Nhà nước, là Việt Nam chưa có danh mục xanh quốc gia cập nhật và đồng bộ với chiến lược tăng trưởng xanh và cam kết Net Zero đến năm 2050.

Chính sách và thị trường chưa tạo lực kéo đủ mạnh

Không chỉ khó tiếp cận vốn, nhiều startup xanh còn đối diện rào cản từ thị trường nội địa. Công ty TNHH Nhựa sinh học Buyo, quán quân Techfest 2023, phát triển vật liệu phân hủy sinh học từ bã mía và bã bia, với các sản phẩm như cốc, ống hút, thìa dĩa có thể phân hủy trong 3–6 tháng. Dù được thị trường châu Âu đón nhận tích cực nhờ chính sách hạn chế nhựa dùng một lần, Buyo gặp nhiều khó khăn tại Việt Nam do chênh lệch giá. Một ống hút sinh học của doanh nghiệp có giá cao hơn đáng kể so với ống hút nhựa truyền thống, trong khi cơ chế thuế và thực thi chưa đủ mạnh để tạo lợi thế cạnh tranh cho vật liệu thay thế.

Theo các chuyên gia, vật liệu xanh chỉ có thể phát triển khi có lực kéo từ nhận thức người tiêu dùng và lực đẩy từ chính sách. Thực tế hiện nay cho thấy nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa tiếp cận đầy đủ thông tin về ESG, thậm chí chưa biết đến các chương trình hỗ trợ. Trong bối cảnh đó, những sáng kiến xanh dù tiềm năng vẫn phải tự xoay xở giữa thị trường cạnh tranh về giá và khung chính sách chưa hoàn thiện. Nếu được hỗ trợ bởi cơ chế mua sắm công ưu tiên sản phẩm thân thiện môi trường hoặc chính sách thuế thực thi nghiêm túc, các doanh nghiệp tiên phong có thể từng bước định vị mình như một thương hiệu dẫn dắt bền vững trong lĩnh vực vật liệu và công nghệ sạch.

Hệ sinh thái vốn xanh và yêu cầu cải cách đồng bộ

Các doanh nghiệp khởi nghiệp cho rằng vốn xanh không phải là không tồn tại, nhưng quy trình tiếp cận còn phức tạp và thiếu cơ chế linh hoạt cho mô hình đổi mới sáng tạo. Alternō đề xuất cơ chế ưu đãi tài chính nhanh cho những startup đã được các tổ chức quốc tế uy tín như P4G đầu tư, với lãi suất dưới 6% mỗi năm. Trong khi đó, Yeast Era ví hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam mới dừng ở giai đoạn “gieo hạt”, thiếu môi trường chính sách đủ mạnh để cây non phát triển bền vững.

Trong bối cảnh 97% doanh nghiệp Việt là vừa và nhỏ, việc xây dựng danh mục xanh quốc gia, chuẩn hóa tiêu chí thẩm định công nghệ và mở rộng quy mô tín dụng xanh được xem là điều kiện then chốt. Khi cơ chế tài chính, thị trường và chính sách được kết nối hiệu quả, các startup công nghệ sạch có thể phát triển ổn định hơn, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh quốc gia. Về dài hạn, những doanh nghiệp vượt qua được rào cản vốn và thị trường sẽ có cơ hội củng cố vị thế như một thương hiệu dẫn dắt bền vững, góp phần định hình hệ sinh thái kinh tế carbon thấp tại Việt Nam.